Sistemi kontrol eden düzeneğin sistemin çıkışından etkilenmediği, sadece verilen
referans değerine göre denetim işleminin yapıldığı sistemlerdir. Hassasiyet gerektirmeyen
sistemlerde kullanılan bir denetim sistemi mekanizmasıdır. Sisteme etkiyen bozucu
faktörlerin algılanması insan faktörüyle olabilmektedir.
Verilen referans işareti kontrol elemanı tarafından alınır ve oransal bir kontrol işareti
üretir. Bu işaret, kontrol edilen sisteme verildiğinde sistem giriş değişkenini süreç içine alır
ve istenilen çıkış işaretini verir.
Açık çevrim denetim, genellikle kumanda edilen sistemin yapısının ve sisteme etkiyen
diğer girişlerin önceden çok iyi bilindiği uygulamalarda kullanılır.
Açık çevrim denetim sistemi günlük yaşantımızda yaygın olarak kullanılmaktadır. Bir
anahtarla bir lambanın kumandası en temel açık çevrim denetim örneğidir.
Somut bazı örnekleri inceleyerek açık çevrim denetim sisteminin mantığını daha iyi
kavrayalım.
Örnek 1.1: Bir otomobilin cam sileceği düzeneğini ele alalım. Otomobilin bu
düzeneği sürücü tarafından kontrol edilir. Sürücü otomobilin konsoluna bağlı olan anahtar
yardımıyla silecek motorunu harekete geçirebilir. Genellikle 2–3 hız kademeli olarak
tasarlanan bu sistemlerde herhangi bir şekilde yağmurun yağmaya başlaması, şiddeti gibi

Şekil 1.2: Açık çevrim denetim sistemi

parametreler algılanmaz. Düzeneğin başlatılması ve hangi kademede çalıştırılacağı tamamen
sürücünün karar vermesine bağlıdır. Yağmurun kesilmesi ya da şiddetini artırıp azaltması,
camların kuru ya da ıslak olması düzenek tarafından dikkate alınmaz. Bu anlamda, tipik bir
açık çevrim kontrol mekanizmasıdır. Sistemin çıktısı çok iyi bilinen bir sonuçtur. Yani “Cam
yüzeyi silinirse ıslaklık temizlenir ve görüş netleşir.” prensibine dayanır.
Aşağıdaki şekil bir otomobilin silecek mekanizmasını göstermektedir. Silecek motoru
sürekli bir yönde döndüğü halde, miline yerleştirilmiş olan mekanik bir düzenek ile silecek
kolları belirli açı aralığında yön değiştirerek ileri geri hareket edebilmektedir

Şekil 1.3: Otomobil silecek düzeneği
(Günümüzde bu düzeneğin yerine yağmur sensörleri kullanılarak yapılan düzenekler,
konfor paketi olarak otomobil üreticileri tarafından kullanıcılara sunulmaktadır.)
Örnek 1.2. Genellikle açık çevrim denetim sistemi açıklanırken trafik lambaları
örnek olarak verilir. Trafik lambaları bir kavşaktaki ortalama trafik yoğunluğuna göre
zamanlanan ışıkların sırasıyla yanması esasına dayanır. Böyle bir sistemde istenen çıkış
araçların ve yayaların tamamının ışıkların yanma sürelerinde germesidir. Fakat bu tamamen
mümkün olmayabilir. Trafiğin yoğunlaştığı saatlerde yığılmalar ya da sakin olduğu saatlerde
gereksiz bekletmeler olabilir. Trafik yoğunluğuna göre ışıkların yanma sürelerinin
değiştirilebildiği bir karşılaştırma düzeneği yoktur, yani bir geri besleme yoktur.

Örnek 1.3. Bu örneğimizde biraz daha karmaşık gibi gözüken bir sistemi ele alalım.
Şekil 1.5’te kapalı bir mekanın ısıtılmasını sağlayan düzenek görülmektedir. Bu sistemde bir
denetleyici bulunmaktadır. Bu denetleyici dışarıdaki havanın sıcaklığını giriş olarak alır. Bu
alınan giriş referans değer olarak kabul edilir. Buna göre motor çalıştırılarak valfin açılması
ve ısıtıcının ortamı ısıtması sağlanır. Kazan –valf –ısıtıcı üzerinden su, devir daim
etmektedir. Dış ortamdan sensör vasıtasıyla alınan referans değerde herhangi bir değişiklik
olduğunda çevrim tekrar başlatılır ve valf kapatılır ya da daha fazla açılır. Böylelikle ısıtma
düzeneği kurulmuş olur.
Bu örnekte dikkat edilmesi gereken nokta sensörden alınan bilgidir. Düzeneğe
konulan sensör sadece dış ortamın sıcaklığını ölçmektedir. Bu sensörden alınan bilgi referans
giriş bilgisidir. Tıpkı otomobil sileceği örneğinde sürücünün yağmur yağmasını fark ederek
silecek düğmesini çalıştırması gibi dış ortamdaki sıcaklık değişimleri algılanarak denetleyici
tetiklenir. Eğer iç ortamın sıcaklığı ölçülerek işlem yapılsaydı bu bir sonraki modülde
bahsedilecek olan kapalı çevrim sistemine bir örnek olurdu.

Şekil 1.5: Kapalı bir ortamın temsili ısıtma sistemi
Şekil 1.6’da ısıtma sisteminin şematik gösterimi verilmiştir. Bu şematik gösterimde de
görüldüğü gibi sisteme etkiyen bozucu girişler, çıkış parametresinde değişikliğe yol açar.

 Karalı çalışma: Sistemin çıkış değerinin sınırlı aralıklarda tutulması denetim
sisteminin kararlı çalışması anlamına gelir.
 Geçici durum çalışması halinde hızlı cevap: Bir otomatik denetim sisteminin
uyarılara hızlı cevap vermesi gerekir. Yani sistemin çıkışının istenen değere
gelmesi anına kadar geçen süre, geçici durumdur. Bu durumun kısa olması
denetim sisteminin iyi çalıştığının işaretidir.
 Kalıcı durum davranışı: Bir denetim sisteminde kalıcı durum çalışmasında
hataların sıfır ya da ihmal edilebilir değerlerde tutulması istenir.

Şekil 1.6: Binary sayının desimal sayıya çevrimi
Öncelikle rakamı binary olarak yazarsınız ve sol sütundan başlayarak basamak
değerliklerini 2’nin üssü olarak belirledikten sonra birin karşılığındaki rakamları toplayarak
desimal sayıya ulaşırsınız. Bu hesaplamayı Şekil 1.6’de görebilirsiniz

Şekil 1.7: Binary sayının tam ve kesirli değerleri
Örnek 1.3: Şekil 1.8‘daki LED’ler 8 bitlik bir sayının görüntüsü olarak kullanılmıştır.
LED sönük olduğunda binary olarak 0, ışık verirse 1 rakamına karşılık gelir.

Örnek 1.4: Şekil 1.9’da 7 bitlik kayıt gösterilmiştir. Kayıt; bir binary bit gurubunu
tutmak için kullanılan bir devredir. Anahtar kapalıysa birleştirilmiş olan Q çıkışı
topraklanacak ve çıkış 0V olacaktır. Diğer taraftan anahtar açık ise 10kW’luk direnç vasıtası
ile +5V’a bağlanmasından dolayı birleştirilmiş Q çıkışı yükseğe çekilecektir ve böylece çıkış
+5V olacaktır. Bu kayıtta tutulan net binary değeri ne olacaktır?

6 7 5
Şekil 1.3: Desimal (on tabanlı) sayı sistemi
Sayının Değeri = (2×103) + (6×102) + (7×101) + (5×100)
= (2×1000) + (6×100) + (7×10) + (5×1)
= 2000 + 600 + 70 + 5
= (2675)10
Genel olarak; an-1 10n-1 +……..+ a2 102 + a1 101 + a0 100 ifadesi ile bir sayının değeri
hesaplanabilir.
10n-1, ……., 102, 101, 100 basamaklarında taban olan 10 değeri, radix olarak
adlandırılır.
Desimal (on tabanlı) sayı sisteminde basamakların geçişlerinde 10n şeklinde olduğu
gibi diğer sayı sistemlerinde de aynı kural geçerlidir. Örneğin binary (iki tabanlı) sayı
sisteminde taban 10 yerine 2 olduğu için basamak değerleri 20=1, 21=2, 22=4, 23=8, 24=16,
25=32 … şeklinde ifade edilir.
Örnek olarak; (00101011)2 sayısının desimal sistemde (43)10 a eşit olduğunu şu
şekilde kanıtlayabiliriz:
=0×128+0×64+1×32+0×16+1×8+0×4+1×2+1×1 =(0+0+32+0+8+0+2+1)
=(43)10
En soldaki binary rakam ‘En Büyük Dereceli Rakam’ (The Most Significant Bit-
MSB), en sağdaki rakam ise ‘En Küçük Dereceli Rakam’ (The Least Significant Bit-LSB)
olarak adlandırılır. Bu ifade Şekil 1.4’te MSB ve LSB olarak belirtilmiştir.

Sayının Değeri = (1×27)+(0×26)+(1×25)+(0×24)+(1×23)+(0×22)+(1×21)+(1×20)
= (1×128)+(0×64)+(1×32)+(0×16)+(1×8)+(0×4)+(1×2)+(1×1)
= 128 + 0 + 32 + 0 + 8 + 0 + 2 + 1
= (171) 10

Şekil 1.5: Binary sayi sistemi
Desimal sayı sistemi ve binary sayı sisteminde sayıların artışı aynı mantığa dayanır.
Şekil 1.5 binary sayının en yüksek değerine ulaştığında bir üst basamağa nasıl taşındığını ve
rakamın son hâlini göstermektedir.
Şekil 1.5’da görüldüğü gibi binary sistem ile desimal sistem karşılaştırıldığında binary
sistemde yalnızca iki rakam kullanılır. Bu yüzden küçük sayılardan büyük sayılara gidildikçe
kullanılan rakam sayısı artar. Örneğin, desimal sistemde tek rakamla 8 sayısını ifade
edebilirken binary sistemde aynı sayıyı (1000)2 şeklinde ifade etmemiz gerekir.

Binary sayı sisteminde 10 sayısını ‘bir sıfır’ şeklinde, 111 sayısını ‘bir bir bir’, 1001
sayısını ise ‘bir sıfır sıfır bir’ şeklinde söylememiz gerekir.
Binary sayı sistemindeki, her sembol bit (basamak) olarak adlandırılır. Her bit 0 ve 1
olmak üzere iki farklı değer alabilir. Buna göre n bitlik bir sayı 2n değişik şekilde
oluşturulabilir.
Binary sistemdeki 0 ve 1 sayıları elektrik devrelerinde sinyal var ya da yok anlamında
kullanıldığı gibi, bir lambanın yanıp yanmadığını veya bir anahtarın kapalı mı yoksa açık mı
olduğunu da gösterir.
Örnek 1.1: Aşağıda 4 bitlik sayılar verilmiştir. Bu sayılardaki her bitin bir led (lamba)
olduğunu düşünerek ledlerin yanıp yanmayacağını belirleyiniz.
a. 1010 b. 1000 c. 1111

Şekil 1.2: Ledler kullanılarak binary sayıların gösterimi
Örnek 1.2: Binary sayı sisteminde 4 bit, 8 bit ve 16 bit kullanılarak kaç farklı sayı
yazılabilir?
Çözüm 1.2:
4 bitlik 2 4 = 16
8 bitlik 2 8 = 256
16 bitlik 2 16 = 65536 değişik sayı yazılabilir.

Parafudr ve paratoner karşılaştırılması
Parafudr bağlı olduğu sistemi veya ekipmanı enerji veya besleme hatları üzerinden
gelebilecek aşırı gerilimlere karşı koruma sağlayan ekipman olarak tanımlanmaktadır.
Paratoner ise doğrudan doğruya yapıyı veya binayı yıldırıma karşı koruyan bir
ekipmandır. İkisinin fonksiyonları ve kullanım yerleri farklıdır. Paratoner yapıyı / binayı
korur ve harici kullanılır, hiçbir şekilde elektronik ekipmana koruma sağlamaz. Parafudr
ise enerji hatları üzerinden gelebilecek aşırı gerilim darbelerine karşı, enerji sistemini
veya enerji sistemine bağlı olan ekipmanı koruyan ekipmandır.

Alçak gerilim parafudurları ve yüksek gerilim kablo koruma
parafudurları da kullanılmaktadır. AG sistem ve teçhizatını aşırı
gerilimlere karşı koruyan 2,5 kA ve 5 kA; 0,28 kV alçak
gerilim parafudurları üretilmektedir. Ayrıca yüksek gerilim
kablo kılıflarını aşırı gerilimlere karşı koruyan 5 kA ve 10 kA;
3 kV – 7 kV kablo koruma parafudurları da üretilmektedir.